آیا واقعاً عسل بهتر از شربت سرفه، سرفه را آرام میکند؟

سرفه از عوارض رایج سرماخوردگی و عفونت‌ تنفسی است و اغلب به‌دنبال التهاب حلق یا مجاری تنفسی ایجاد می‌شود. تصور کنید شب هنگام با سرفه شدید از خواب بیدار شده‌اید: به جای رفتن سراغ داروهای شیمیایی، می‌توانید یک قاشق عسل بردارید. عسل نه تنها طعم خوشمزه‌ای دارد، بلکه به‌طور سنتی برای «تسکین سرفه» و بهبود گلو درد استفاده می‌شود. در این مقاله به‌طور کامل مکانیسم درمان سرفه با عسل، روش‌های خانگی استفاده، نتایج تازه‌ترین مطالعات علمی و نکات احتیاط را بررسی می‌کنیم.

درمان سرفه با عسل

عسل ترکیبی پیچیده از قندهای ساده، پروتئین‌ها و ترکیبات گیاهی ضدالتهاب است. این ماده‌ی ویسکوز، گلوی تحریک‌شده را می‌پوشاند و لایه‌ای محافظ ایجاد می‌کند. پوشانندگی عسل باعث می‌شود سرفه کمتر تحریک شود. افزون بر این، عسل سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها و فلاونوئیدهایی است که خاصیت ضدالتهابی دارند.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که عسل می‌تواند موجب ترمیم بافت‌های تحریک‌شده و کاهش ورم مخاط شود. به عبارت دیگر، فلاونوئیدها و پلی‌فنول‌های موجود در عسل می‌توانند التهاب بافت گلو را کاهش داده و روند بهبود را تسریع کنند.

مطالعات بالینی نشان داده‌اند که مصرف عسل در بیمارانی با عفونت‌های تنفسی فوقانی، آمار سرفه را به میزان محسوسی کاهش می‌دهد. به عنوان مثال، متاآنالیزی در سال ۲۰۲۱ گزارش کرد که عسل در مقایسه با روش‌های درمان معمول (از جمله استراحت و مایعات) باعث کاهش قابل‌توجه در شدت و دفعات سرفه می‌شود. پژوهشگران معتقدند این تأثیر به خواص مرطوب‌کنندگی و ضدالتهابی عسل بازمی‌گردد. مطالعات مختلف نشان داده‌اند که عسل سرفه را تسکین داده و به خواب بهتر افراد کمک می‌کند. در بعضی از پژوهش‌ها، عسل به اندازه‌ی دکسترومتورفان (داروی سرکوب‌کننده‌ی سرفه) مؤثر بوده است.

استفاده‌ی خانگی از عسل برای درمان سرفه

افزودن عسل به نوشیدنی‌های گرم، چای لیمو یا شربت‌های گیاهی، روش رایجی برای آرام کردن گلو است. مثلاً یک شربت خانگی ساده برای تسکین سرفه این است که ۱ قاشق غذاخوری عسل را در یک لیوان چای یا آب گرم حل کرده و همراه با چند قطره آب لیمو تازه بنوشید. این کار هم گلو را مرطوب می‌کند و هم خواص ضدالتهابی و ضدعفونی‌کننده‌ی عسل را به محل سرفه می‌رساند.

کارشناسان توصیه می‌کنند پیش از خواب یک قاشق چای‌خوری (حدود ۲٫۵ میلی‌لیتر) تا یک قاشق غذاخوری عسل به کودک بالای یک سال بدهید تا خواب راحت‌تری داشته باشد. توجه کنید که استاندارد رایج برای کودکان بالای یک سال، ۰٫۵ تا ۱ قاشق چای‌خوری عسل است؛ این مقدار به بزرگسالان طبیعتاً بیشتر است (مثلاً ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری) و می‌توان در چای یا هر نوشیدنی گرم دیگری حل کرد.

علاوه بر مصرف مستقیم، می‌توانید عسل را با دیگر روش‌های درمان خانگی ترکیب کنید:

• چای زنجبیل و عسل: زنجبیل دارای خواص ضدالتهاب است و ترکیب آن با عسل، تسکین‌دهنده‌ی گلو و سرفه است. کافئین چای معمولاً توصیه نمی‌شود؛ بهتر است از چای گیاهی یا چای سبز استفاده کنید.
• خوردن عسل خام: برخی افراد ترجیح می‌دهند عسل را خام (بدون ترکیب با مایع) مصرف کنند. می‌توانید یک قاشق عسل را روی زبان خود قرار دهید و بگذارید کم‌کم حل شود تا لایه‌ی حفاظتی خوبی در گلو ایجاد کند.
• زردچوبه و عسل: زردچوبه خواص ضدالتهابی دارد. یک لیوان شیر گرم ترکیب با یک قاشق چای‌خوری زردچوبه و کمی عسل، به گفته‌ی برخی منابع سنتی می‌تواند به تسکین گلو درد و سرفه کمک کند. البته این مورد نیاز به مطالعات بیشتری دارد.

مطالعات جدید نیز نشان داده‌اند که ترکیب عسل با مایعات گرم می‌تواند فواید بیشتری داشته باشد. عسل به همراه یا بدون مایعات گرم، در کاهش دفعات سرفه و بهبود خواب در کودکان مؤثر بوده است. بنابراین نوشیدن مایعات گرم مانند آب گرم یا دمنوش (بدون افراط در دما) همراه با مقداری عسل، یک روش مطمئن و قدیمی برای کمک به بهبود سرفه است.

نتایج مطالعات علمی جدید

در سال‌های اخیر تحقیقات زیادی به بررسی اثرات عسل بر سرفه پرداخته‌اند. از مجله‌ی BMJ در سال ۲۰۲۱ میتوان نتیجه گرفت که «عسل در مقایسه با روش‌های درمان مرسوم علائم عفونت‌های تنفسی را بهتر بهبود می‌دهد». این پژوهش نشان داد که مصرف عسل دفعات و شدت سرفه را به طور معنی‌داری کاهش می‌دهد. نویسندگان مقاله تأکید کردند که عسل یک جایگزین ارزان و دردسترس برای کاهش مصرف بی‌مورد آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند باشد. «شواهد ضعیف و باکیفیتی» وجود دارد که عسل ممکن است حتی بهتر از بعضی داروهای بدون نسخه در کاهش سرفه عمل کند.

به گفته‌ی این تحقیق، عسل به طور متوسط دفعات سرفه را بیشتر از داروهای معمول کاهش می‌دهد و کیفیت خواب کودکان در شب را نیز بهتر می‌کند. هرچند پژوهشگران تأکید کرده‌اند که به بررسی‌های بیشتری با کیفیت بالاتر نیاز است، این یافته‌ها نشان‌دهنده‌ی پتانسیل بالای عسل است.

موارد احتیاط در مصرف عسل

در هنگام استفاده از عسل برای تسکین سرفه، باید برخی ملاحظات ایمنی را در نظر گرفت. مهم‌ترین نکته این است که هرگز به کودکان زیر یک سال نباید عسل داد. سیستم ایمنی نوزادان زیر یک سال توانایی لازم برای مقابله با «کلستریدیوم بوتولینیوم» (عامل بوتولیسم نوزادی) را ندارد و مصرف عسل می‌تواند خطرناک باشد. برای کودکان یک تا دو سال نیز باید مقدار عسل را دقیق تنظیم کرد و در صورت تردید با پزشک مشورت نمود.

افراد مبتلا به دیابت نیز باید احتیاط کنند. عسل، هرچند طبیعی است، ولی حاوی قندهای ساده است و می‌تواند قند خون را افزایش دهد. در دیابت‌های کنترل‌شده می‌توان مقدار کمی عسل مصرف کرد، اما باید با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت شود تا در برنامه‌ی غذایی جایگاه مناسبی داشته باشد.

برخی افراد ممکن است به ترکیبات خاصی در عسل حساسیت داشته باشند. اگر سابقه‌ی آلرژی فصلی یا حساسیت به زنبورعسل دارید، با احتیاط پیش بروید. واکنش‌های آلرژیک به عسل نادر است، اما امکان‌پذیر است. در صورت مشاهده‌ی علائمی مانند کهیر، تورم یا تنگی نفس پس از مصرف عسل، آن را قطع کرده و سریعاً به پزشک مراجعه کنید.

در نهایت، اگر سرفه بیش از چند روز ادامه پیدا کند یا با تب بالا، خلط خونی یا تنگی نفس همراه شود، حتماً به پزشک مراجعه کنید. عسل درمان خانگی مفیدی است اما جایگزین داروهای ضروری برای بیماری‌های جدی محسوب نمی‌شود.

 آیا همیشه باید سرفه را قطع کرد؟ نکته‌ای که کمتر به آن توجه می‌شود

بسیاری از ما تصور می‌کنیم که سرفه همیشه علامت بدی است و باید فوراً آن را متوقف کنیم. اما واقعیت این است که سرفه مکانیسم طبیعی دفاعی بدن است. در مواردی مانند عفونت‌های تنفسی یا آلرژی، سرفه به پاکسازی مخاط از مجاری تنفسی کمک می‌کند و به تنفس بهتر منجر می‌شود.پس به خاطر داشته باشید: سرفه همیشه بد نیست و به پاکسازی مخاط از مجاری تنفسی در عفونتها یا آلرژی کمک میکند.

نتیجه‌گیری

عسل یک درمان طبیعی و قدیمی برای کاهش سرفه است که هم پشتوانه‌ی علمی در حال گسترش دارد و هم استفاده‌ی ساده و ایمن خانگی را ممکن می‌کند. به‌عنوان مثال، مطالعات علمی نشان داده‌اند که عسل مصرفی باعث کاهش دفعات سرفه و بهبود خواب می‌شود. سازمان‌های پزشکی معتبر نیز استفاده از عسل را به عنوان تسکین‌دهنده‌ی سرفه تأیید کرده‌اند. اگرچه عسل به اندازه‌ی هیچ داروی شیمیایی‌ای نیاز به آزمایش نهایی ندارد، اما مزایای آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و ضد میکروبی آن غیرقابل انکار است. در مجموع، یک قاشق عسل طبیعی می‌تواند به رفع گلودرد و سرفه کمک کند و در بسیاری از روش‌های خانگی بهبود سرماخوردگی کاربرد دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد نقش عسل در رفع گلودرد و سرماخوردگی می‌توانید مقاله‌ی «عسل و بهبود گلودرد و سرماخوردگی»  را بخوانید.

پرسش‌های متداول

۱. آیا عسل واقعا سرفه را درمان می‌کند؟

بله، شواهد علمی نشان می‌دهند که عسل می‌تواند تکرار و شدت سرفه را کاهش دهد. اگرچه هنوز مطالعات با کنترل قوی بیشتری نیاز است، تجربه‌ی بالینی و تحقیقات نشان می‌دهد که عسل یکی از روش‌های مؤثر خانگی برای تسکین سرفه است.

۲. چگونه و چه مقدار عسل باید مصرف کرد؟

برای بزرگسالان و کودکان بالای یک سال، معمولاً ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری عسل (حدود ۱۵ تا ۳۰ میلی‌لیتر) مخلوط با یک لیوان چای یا آب گرم مفید است. مرکز مِیو توصیه می‌کند به کودکان ۱ سال به بالا یک قاشق چای‌خوری (۲٫۵–۵ میلی‌لیتر) عسل بدهید. بهتر است مصرف عسل را پیش از خواب انجام دهید تا تأثیر آرام‌بخشی بیشتری روی گلو داشته باشد.

۳. آیا کودکان می‌توانند عسل مصرف کنند؟

بله، ولی فقط کودکان بالای یک سال. کودکان زیر ۱۲ ماه به هیچ وجه نباید عسل بخورند، چون سیستم ایمنی آن‌ها هنوز برای مقابله با برخی باکتری‌ها آماده نیست و ممکن است دچار بوتولیسم شوند. برای کودکان بزرگ‌تر، مقدار کم عسل (مثلاً یک قاشق چای‌خوری قبل از خواب) مجاز است.

۴. عسل بهتر است خام خورده شود یا با چای و مایعات گرم؟

مصرف عسل به هر دو شکل مفید است. چای یا آب گرم همراه با عسل، علاوه بر خواص عسل، با گرم کردن گلو و ایجاد بخار، به کاهش احتقان و تسکین سرفه کمک می‌کند. اگر عسل را خام می‌خورید، آن را یک قاشق ریخته و بگذارید در گلو حل شود. هر روش مؤثر است؛ مهم این است که عسل طبیعی و اصل باشد.

۵. مطالعات علمی درباره‌ی عسل چه می‌گویند؟

چندین مطالعه و مرور علمی اخیر بیان کرده‌اند که «عسل احتمالا از بعضی داروهای معمولی در تسکین سرفه مؤثرتر است». به‌طور کلی، ادبیات پزشکی نشان می‌دهد عسل می‌تواند سرفه‌ را کاهش دهد و خواب بیماران را بهبود بخشد. سازمان بهداشت جهانی و مراکز پزشکی معتبر نیز عسل را به عنوان یک داروی طبیعی کم‌خطر برای سرفه توصیه می‌کنند.

۶. آیا عسل برای گلودرد هم مفید است؟

بله. بسیاری از خواص ضدالتهابی و ضدعفونی‌کننده‌ی عسل برای تسکین گلودرد مناسب است. مصرف عسل با لیموترش یا آب‌لیمو، به دلیل اسیدیته‌ی ملایم لیمو و خواص گیاهی، گلودرد را هم کاهش می‌دهد. برای مطالعه جزئیات بیشتر درباره‌ی عسل و گلودرد می‌توانید به مقاله‌ی ذکرشده در سایت ربکا مراجعه کنید.

۷. آیا عسل هیچ ضرری ندارد؟

اگرچه عسل طبیعی یکی از ایمن‌ترین درمان‌های خانگی است، اما در برخی موارد باید رعایت احتیاط کرد: برای نوزاد زیر یک سال مضر است، افراد مبتلا به دیابت باید در مصرف آن دقت کنند و افراد دارای آلرژی بایستی پیش از مصرف به واکنش‌های احتمالی توجه کنند. به‌طور کلی مصرف متعادل عسل در افراد سالم معمولاً بی‌خطر است.